Ορισμός

Ο ακρωτηριασμός των γυναικείων γεννητικών οργάνων (ΑΓΓΟ), που αναφέρεται και ως ‘περικοπή των γυναικείων γεννητικών οργάνων’ ή ‘γυναικεία περιτομή’, είναι μια μορφή βίας με βάση το φύλο η οποία περιλαμβάνει κάθε διαδικασία που συνεπάγεται τη μερική ή ολική αφαίρεση των εξωτερικών γυναικείων γεννητικών οργάνων ή άλλο τραυματισμό των γυναικείων γεννητικών οργάνων για μη ιατρικούς λόγους (ΠΟΥ, 2008).


Τύποι του ΑΓΓΟ

Τύπος I: Μερική ή ολική αφαίρεση της κλειτορίδας ή/και της ακροποσθίας της κλειτορίδας (κλειτοριδεκτομή/clitoridectomy)

Τύπος IΙ: Μερική ή ολική αφαίρεση της κλειτορίδας και των μικρών χειλέων, με ή χωρίς εκτομή των μεγάλων χειλέων (εκτομή/excision)

Τύπος IΙΙ: Στένεμα του κολπικού ανοίγματος, με τη δημιουργία καλύμματος και τη συρραφή των μικρών χειλέων ή/και των μεγάλων χειλέων, με ή χωρίς εκτομή της κλειτορίδας (αγκτηριασμός/infibulation)

Τύπος IV: Κάθε άλλη επιβλαβής για τα γυναικεία γεννητικά όργανα διαδικασία, η οποία γίνεται για μη ιατρικούς λόγους, όπως για παράδειγμα τσίμπημα, διάτρηση, τρύπημα, γδάρσιμο και καυτηριασμός (ΠΟΥ, 2008)

 


Αιτίες και συνέπειες

Η πρακτική του ΑΓΓΟ διαφέρει μεταξύ χωρών και εθνοτικών ομάδων, ενώ υποθάλπεται από μια περίπλοκη ποικιλία θρησκευτικών ή/και κοινωνικών παραγόντων. Ωστόσο ο αντίκτυπός του στις έμφυλες σχέσεις και τις σχέσεις μεταξύ των γενεών είναι σε μεγάλο βαθμό παρόμοιος.

Ο ΑΓΓΟ είναι ένας βαθιά ριζωμένος κοινωνικός κανόνας με μακραίωνες ιστορικές ρίζες. Η ηλικία του κοριτσιού ή της γυναίκας που υπόκειται σε ΑΓΓΟ και ο τύπος του ΑΓΓΟ εξαρτώνται από αρκετούς παράγοντες, όπως η εθνικότητα, η εθνοτική ομάδα ή η φυλή, το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο και το εάν η οικογένεια ζει σε αστικό ή αγροτικό περιβάλλον. Γενικώς, ο ΑΓΓΟ πραγματοποιείται σε κορίτσια ηλικίας 4-12 ετών, παρά το ότι σε ορισμένους πολιτισμούς πραγματοποιείται μόλις λίγες ημέρες μετά τη γέννα ή μέχρι και λίγο πριν το γάμο ή κατά τη διάρκεια της πρώτης κύησης.

Υφίσταται η τάση να χρησιμοποιούνται θρησκευτικά επιχειρήματα για να δικαιολογηθεί η πρακτική, αλλά δεν υπάρχει καμία θρησκευτική επιταγή για αυτήν. Αντίθετα, ο ΑΓΓΟ αποτελεί μέρος μιας σύνθετης πολιτισμικής και συμβολικής πρακτικής σχετικά με τη δυνατότητα γάμου των γυναικών και τον ρόλο των γυναικών στις κοινότητές τους, καθώς και την πρόσβαση στην περιουσία και την κοινωνική θέση. Ο ΑΓΓΟ θεωρείται συχνά τελετή μύησης, η οποία πραγματοποιείται κατά τη διάρκεια μιας ιεροτελεστίας ή ενός τελετουργικού για να σηματοδοτήσει την αλλαγή της κοινωνικής θέση ή τη μετάβαση από την παιδική ηλικία στη ζωή της γυναίκας.

Ο ΑΓΓΟ έχει αρνητικές επιπτώσεις στη σωματική, σεξουαλική, ψυχολογική και κοινωνική υγεία των γυναικών βραχυπρόθεσμα, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα· μπορεί να οδηγήσει μέχρι και στον θάνατο.

GAMS20-2M4A2592

Παγκόσμια διάδοση του ΑΓΓΟ

Εκτιμάται ότι 200 εκατομμύρια κορίτσια και γυναίκες ζουν αυτή τη στιγμή έχοντας υποστεί ΑΓΓΟ, ενώ επιπλέον 8.000 κορίτσια διατρέχουν κίνδυνο κάθε ημέρα – περίπου 3 εκατομμύρια κορίτσια ανά έτος (UNICEF, 2016). Σύμφωνα με έρευνα του Ευρωπαϊκού Κοινοβούλιου, εκτιμάται ότι 500.000 γυναίκες και κορίτσια στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) έχουν υποστεί ΑΓΓΟ (ΕΕ, 2016). Περίπου 20.000 γυναίκες και κορίτσια από χώρες καταγωγής όπου διατρέχουν τον κίνδυνο υποβολής σε ΑΓΓΟ υποβάλλουν αίτηση για άσυλο στην ΕΕ – πρόκειται για το 20% επί του συνόλου των αιτήσεων που υποβλήθηκαν από γυναίκες το 2011. Περίπου 8.800 από αυτές –κυρίως από τη Σομαλία, την Ερυθραία ή τη Γουινέα– πλήττονται από τον ΑΓΓΟ. Ωστόσο στην Ευρώπη εξακολουθεί να υπάρχει έλλειψη ακριβών δεδομένων και περιορισμένη έρευνα σχετικά με τη διάδοση του ΑΓΓΟ.

Ο ΑΓΓΟ είναι πιο διαδεδομένος στις δυτικές, ανατολικές και βορειοανατολικές περιοχές της Αφρικής. Τα ποσοστά διάδοσης διαφέρουν σημαντικά μεταξύ χωρών, καθώς και εντός της επικράτειας και στις διάφορες περιοχές μιας χώρας, με την εθνοτική καταγωγή να αποτελεί το πιο καθοριστικό κριτήριο. Στις χώρες με υψηλά ποσοστά διάδοσης (>85%) συμπεριλαμβάνονται η Σομαλία, η Αίγυπτος, η Αιθιοπία, το Μάλι. Χαμηλότερα ποσοστά διάδοσης (<30%) συναντώνται π.χ. στη Σενεγάλη, στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία και στη Νιγηρία. Κάποια στιγμή θεωρήθηκε ότι ο ΑΓΓΟ είχε περιοριστεί στην Αφρική. Ωστόσο, ο ΑΓΓΟ τελείται και από κοινότητες στην Ασία και τη Μέση Ανατολή (π.χ. Ινδία, Ινδονησία, Ιράν, Ιράκ, κουρδικές κοινότητες, Μαλαισία, Πακιστάν, Σαουδική Αραβία και Υεμένη), σε ορισμένες εθνοτικές ομάδες στην Κεντρική, τη Νότια και τη Βόρεια Αμερική, την Αυστραλία, καθώς και στην Ευρώπη, στις κοινότητες μεταναστών από χώρες που πλήττονται από τον ΑΓΓΟ.

 


carte excision

Πνευματικά δικαιώματα, Excision, parlons-en!

(Με βάση τον χάρτη της GAMS Belgium, δεδομένα της UNICEF, 2013)

AΓΓΟ: Προσέγγιση σύμφωνα με τα ανθρώπινα δικαιώματα

Ο ΑΓΓΟ αποτελεί μέρος ευρύτερων πατριαρχικών πρακτικών που έχουν τις ρίζες τους στην ανισότητα μεταξύ φύλων και αποσκοπούν στον έλεγχο των σωμάτων, της σεξουαλικότητας και των σεξουαλικών και αναπαραγωγικών δικαιωμάτων των γυναικών και των κοριτσιών. Ο ΑΓΓΟ στερεί από τις γυναίκες και τα κορίτσια το δικαίωμά τους στη σωματική και ψυχική ακεραιότητα, στην απαλλαγή από τη βία, στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο υγείας, στην απαλλαγή από τις διακρίσεις λόγω φύλου, στην απαλλαγή από τα βασανιστήρια και από σκληρή, απάνθρωπη και ταπεινωτική μεταχείριση (END FGM, 2015α).

Ο ΑΓΓΟ έχει αναγνωριστεί διεθνώς ως παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των γυναικών και των κοριτσιών και ως ακραία μορφή διάκρισης και βίας που στρέφεται αποκλειστικά κατά των κοριτσιών και των γυναικών, λόγω του φύλου τους. Η πρακτική αυτή αποτελεί έγκλημα σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, δυνάμει ειδικής ή γενικότερης νομοθεσίας. Ωστόσο, κάθε κορίτσι που γεννιέται σε κάποια κοινότητα που ασκεί τον ΑΓΓΟ ενδέχεται να εκτεθεί σε κίνδυνο να υποστεί τη διαδικασία (END ΑΓΓΟ, 2015α).


Διεθνείς και ευρωπαϊκές συμβάσεις

Το διεθνές δίκαιο περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων και η εθνική νομοθεσία σε πολλές χώρες της ΕΕ αναγνωρίζουν την πρακτική του ΑΓΓΟ ως μορφή βίας λόγω φύλου και ως παραβίαση των δικαιωμάτων των γυναικών και των κοριτσιών, μεταξύ άλλων των σεξουαλικών και αναπαραγωγικών δικαιωμάτων τους.

Την τελευταία δεκαετία σε αρκετές διεθνείς συμφωνίες-ορόσημα επισημάνθηκε η ανάγκη να αντιμετωπιστεί ο ΑΓΓΟ ως κομμάτι μιας ευρύτερης προσπάθειας για την προώθηση της ισότητας των φύλων και της βιώσιμης ανάπτυξης. Σε αυτές τις συμφωνίες περιλαμβάνεται το Πρόγραμμα Δράσης της Διεθνούς Διάσκεψης για τον Πληθυσμό και την Ανάπτυξη (ICPD), η Πλατφόρμα Δράσης του Πεκίνου και το Ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ το 2012 (A/RES/67/146). Ορισμένες περιφερειακές αφρικανικές και ευρωπαϊκές πράξεις, όπως το Πρωτόκολλο του Αφρικανικού Χάρτη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Λαών σχετικά με τα Δικαιώματα των Γυναικών στην Αφρική (Πρωτόκολλο του Μαπούτο), αφορούν συγκεκριμένα τον ΑΓΓΟ και είναι βασικές για την εξεύρεση βιώσιμων λύσεων ώστε να καταπολεμηθεί η πρακτική (END FGM, 2015β).

gams20-2m4a2010

Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης αποτελεί την πρώτη νομικά δεσμευτική ευρωπαϊκή πράξη για την πρόληψη της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας, η οποία προστατεύει τα θύματα και τιμωρεί τους/τις δράστες/δράστριες. Η Σύμβαση αντικατοπτρίζει το ισχύον διεθνές δίκαιο και τις γνώσεις που υφίστανται για ορθές και καλές πρακτικές αναφορικά με την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών. Έχει ως στόχο την προστασία των γυναικών από κάθε μορφή βίας, να συμβάλλει στην εξάλειψη των διακρίσεων σε βάρος των γυναικών, να προωθήσει την ουσιαστική ισότητα των φύλων, να σχεδιάσει ένα εμπεριστατωμένο πλαίσιο για την προστασία των θυμάτων βίας και την παροχή βοήθειας σε θύματα βίας κατά των γυναικών και ενδοοικογενειακής βίας και να θέσει τέλος στην ατιμωρησία των δραστών/δραστριών για τέτοιες πράξεις βίας.

Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης απαιτεί από τα κράτη να προλάβουν, να ασκήσουν δίωξη για και να εξαλείψουν τη σωματική, την ψυχολογική και τη σεξουαλική βία, συμπεριλαμβανομένου του βιασμού, της σεξουαλικής επίθεσης και της σεξουαλικής παρενόχλησης, της μη εμφανούς παρακολούθησης ή παρενόχλησης (stalking), του αναγκαστικού γάμου, της αναγκαστικής έκτρωσης, της αναγκαστικής στείρωσης, του ΑΓΓΟ και των δολοφονιών, καθώς και εγκλημάτων που διαπράττονται στο όνομα της αποκαλούμενης ‘τιμής’. Όλες αυτές είναι εκδηλώσεις βίας με βάση το φύλο που έχει στόχο να ελέγξει τη συμπεριφορά, τη σεξουαλικότητα και την αυτονομία των γυναικών και είναι συνηθισμένη σε όλους τους πολιτισμούς. Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης στηρίζεται σε μια προοπτική βάσει των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στην προώθηση μιας εμπεριστατωμένης και ολοκληρωμένης προσέγγισης για την αντιμετώπιση κάθε μορφής βίας κατά των γυναικών, ενώ παρέχει ένα πλαίσιο το οποίο, εάν εφαρμοστεί σωστά, μπορεί να υποστηρίξει τα κράτη μέλη στην επιτάχυνσή των προσπαθειών τους για την εξάλειψη του ΑΓΓΟ μέσα σε μία γενιά.


Πλαίσιο πολιτικής της ΕΕ

Πολλές χώρες στην Ευρώπη έχουν υιοθετήσει εθνικά σχέδια δράσης ή κατευθυντήριες γραμμές για τον ΑΓΓΟ, που περιλαμβάνουν πλαίσια πολιτικής. Ιδανικά αυτά τα πλαίσια πολιτικής πρέπει να αναδεικνύουν τον ρόλο των κοινοτήτων για την πρόληψη, την προστασία και την ποινική δίωξη, καθώς και την παροχή περίθαλψης.

Η Ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ‘Για την Εξάλειψη του Ακρωτηριασμού των Γυναικείων Γεννητικών Οργάνων’ που δημοσιεύθηκε το 2013, απαιτεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση για την εξάλειψη του ΑΓΓΟ. Στην Ανακοίνωση προβλέπεται ένα αποτελεσματικό πλαίσιο πολιτικής για την αντιμετώπιση του ΑΓΓΟ, απαιτώντας την ανάληψη δράσης σε πέντε τομείς:

  • Προώθηση βιώσιμης κοινωνικής αλλαγής για την πρόληψη του ΑΓΓΟ
  • Στήριξη των κρατών μελών για την αποτελεσματικότερη δίωξη του ΑΓΓΟ
  • Διασφάλιση της προστασίας των γυναικών που κινδυνεύουν στην επικράτεια της ΕΕ
  • Προώθηση της εξάλειψης του ΑΓΓΟ παγκοσμίως
  • Εφαρμογή, εποπτεία και αξιολόγηση των στρατηγικών για την εξάλειψη του ΑΓΓΟ

Παραπομπές

  • END FGM (2015α): Ενημερωτικό Δελτίο 2: Ο ΑΓΓΟ ως Ζήτημα Φύλου και ΒΚΓ.
  • END FGM (2015β). Έγγραφο διατύπωσης θέσεων: Επαναπροσδιορισμός του ΑΓΓΟ ως ζήτημα φύλου και ανάπτυξης.
  • Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2016). Συμβουλευτική Επιτροπή για την Ισότητα Ευκαιριών Γυναικών και Ανδρών, Εντολή για την Ομάδα Εργασίας 2-16 σχετικά με τον Ακρωτηριασμό Γυναικείων Γεννητικών Οργάνων.
  • UNICEF (2016). Female Genital Mutilation/Cutting: A Global Concern. Νέα Υόρκη: UNICEF.
  • Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ). (2008). Eliminating Female Genital Mutilation: An interagency statement OHCHR, UNAIDS, UNDP, UNECA, UNESCO, UNFPA, UNHCR, UNICEF, UNIFEM, WHO. Γενεύη.